Αγιογραφώντας μία εικόνα

Μαθήματα Αγιογραφίας και κατασκευής φορητής εικόνας παρουσίασε ο Αγιογράφος και καθηγητής της Σχολής Βυζαντινής Αγιογραφίας της Ιεράς Μητροπόλεως Πειραιώς κ.Γιώργος Μποζάς, στην Ευαγγελίστρια Πειραιώς, στο πλαίσιο του Προγράμματος «Ενορία εν δράσει...»


Byzantine Iconography School



Βυζαντινή Αγιογραφία



Η προσευχή της Αγιογραφίας


Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ο απερίγραπτος υπάρχων τη ic01Bφύσει της θεότητος και δια την σωτηρίαν του ανθρώπου επ΄ εσχάτων εκ της παρθένου και θεοτόκου Μαρίας αφράστως σαρκωθείς και αξιώσας περιγράφεσθαι.

Ο τον άγιον χαρακτήρα της αχράντου όψεως εν τω αγίω μανδηλίω τυπώσας και δι αυτού την νόσον του τοπάρχου Αυγάρου ιασάμενος και την ψυχήν αυτού φωτίσας εις την επίγνωσιν σου του αληθινού Θεού ημών.
Ο δια του αγίου σου πνεύματος συνετίσας τον θείον απόστολόν σου και ευαγγελιστήν Λουκάν την μορφήν της παναμώμου σου μητρός διαγράψαι, φερούσης σε ως βρέφος εν ταις αγκ άλαις αυτής, και το "Η χάρις του εξ εμού τεχθέντος δι εμού μετ' αυτών" ειπούσης, αυτός δέσποτα Θεέ των όλων, φώτισον συνέτισον την ψυχήν την καρδίαν και την διάνοιαν του δούλου σου (δείνα) και τάς χείρας αυτού εύθυνον προς το αμέμπτως και αρίστως διαγράφειν το είδος της εμφερείας σου και της παναχράντου σου μητρός και πάντων σου των αγίων, εις δόξαν σήν και εις φαιδρότητα και ωραϊσμόν της αγίας σου Εκκλησίας και εις άφεσιν αμαρτιών των σχετικώς αυτάς προσκυνούντων και μετ' ευλαβείας ασπαζομένων και την τιμήν επί το πρωτότυπον αναφερόντων. Λύτρωσαι δε αυτόν εκ πάσης διαβολικής επηρείας προκόπτοντα εν πάσαις ταις εντολαίς σου πρεσβείαις της παναχράντου μητρός σου, του αγίου ενδόξου και ευαγγελιστού Λουκά και πάντων των αγίων. Αμήν .

Από το βιβλίο
Ερμηνεία της
ζωγραφικής τέχνης - Διονυσίου του εκ Φουρνά


Η Τεχνική της Φορητής Εικόνας. Το ξύλο, Προετοιμασία, Χρύσωμα, Χρώματα, παράδοση

Το ξύλο:

Οι φορητές εικόνες ζωγραφίζονται επάνω σε ξύλο. Κατάλληλα ξύλα για φορητές εικόνες είναι το φλαμούρι, η δρύς, το κυπαρίσσι το κελεμπέκι. Αν δεν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε φυσικό ξύλο, το ιδανικότερο είναι το πλακάζ θαλάσσης.

Προετοιμασία:

Αρχικά λειαίνουμε το ξύλο τρίβοντάς το με γιαλόχαρτο Κόβουμε ένα ύφασμα βαμβακερό ή λινό, λίγο μεγαλύτερο από το ξύλο.

Με ένα χοντρό πινέλο απλώνουμε στην μια επιφάνια του ξύλου κόλλα βινιλίτ (πρώτη ύλη) η κουνελόκολλα  σε σπυρί αραιωμένη με νερό σε αναλογία ένα προς δέκα. Βρέχουμε το ύφασμα και μετά το στύβουμε πολύ καλά. Το απλώνουμε πάνω στο ξύλο, έτσι ώστε να εξέχουν όλες οι πλευρές του υφάσματος, το οποίο όπως είπαμε είναι μεγαλύτερο από το ξύλο. Αφού το τεντώσουμε, έτσι ώστε να μην έχει ζάρες, το πατάμε με ρολάκι βαψίματος για να κολλήσει στην κόλλα. Τις πλευρές του υφάσματος που εξέχουν τις κολλάμε στις πλάγιες πλευρές του ξύλου. Με το πινέλο περνάμε ένα δεύτερο χέρι κόλλας και το απλώνουμε ομοιόμορφα. Όταν στεγνώσει η κόλλα, κόβουμε με ένα κόπτη το ύφασμα που περισσεύει και μετά στοκάρουμε με ακρυλικό στόκο η με μίγμα κιμωλίας και κουνελόκολλας. Όταν στεγνώσει ο στόκος , τον τρίβουμε με πολύ λεπτό γυαλόχαρτο. Αφού σχεδιάζουμε το θέμα που επιλέξαμε σε χαρτί, το μεταφέρουμε στην επιφάνεια της εικόνας με καρμπόν.

Χρύσωμα:

Το επόμενο στάδιο είναι το χρύσωμα  της εικόνας. Περνάμε δύο έως τρία χέρια γομολάκας,  αραιωμένη με οινόπνευμα την επιφάνεια την οποία θέλουμε να χρυσώσουμε. Μόλις στεγνώσει η γομολάκα, στην ίδια επιφάνεια περνάμε ένα χέρι με ένα ειδικό βερνίκι, το οποίο ονομάζεται μιξιόν και χρησιμοποιείται για το κόλλημα των φύλλων χρυσού. Λίγο πριν στεγνώσει το μιξιόν, αγγίζουμε απαλά την επιφάνειά του. Ακουμπώντας το δάκτυλό μας πρέπει να νοιώθουμε ότι αυτό κολλάει.Τότε μπορούμε να κολλήσουμε τα φύλλα χρυσού. Το χρύσωμα της εικόνας απαιτεί μεγάλη δεξιοτεχνία και προσοχή. Μόλις καλύψουμε με χρυσό όλη την προεπιλεγμένη επιφάνεια της εικόνας, την περνάμε με ένα χέρι γομολάκας, αραιωμένης με καθαρό οινόπνευμα. Σε δέκα ml οινόπνευμα ρίχνουμε περίπου πέντε σταγόνες γομολάκας.

 Χρώματα:

Τα χρώματα που πρέπει να χρησιμοποιούμε τόσο  στις τοιχογραφίες όσο και στις φορητές εικόνες είναι φυσικά χρώματα σε μορφή σκόνης. Πρέπει να αποφεύγουμε τα πλαστικά και τα ακρυλικά. Μπορούμε να ακολουθήσουμε τον παραδοσιακό τρόπο και να διαλύσουμε τις σκόνες με κρόκο αυγού ή να χρησιμοποιήσουμε πρώτη ύλη Vinilit ή Vinavil. Από τον κρόκο πρέπει να αποσπάσουμε την μεμβράνη που τον περιβάλει. Αν θέλουμε το αυγό να διατηρηθεί για μέρες, πρέπει να το αναμείξουμε με ξίδι σε αναλογία ένα προς ένα.

Πιστοί στην παράδοση: 

Στο εργαστήριό μας αγιογραφούμε τις εικόνες χρησιμοποιώντας  παραδοσιακά υλικά. Χρησιμοποιούμε φυσικά γήινα χρώματα, τις σκόνες, τις οποίες διαλύουμε με κρόκο αυγού. Προτιμούμε αυτήν την τεχνική γιατί έχει δοκιμαστεί στο χρόνο. Οι περισσότερες  εικόνες των παλαιών αγιογράφων, οι οποίοι εργάστηκαν με αυτά τα υλικά, σώζονται σε αρίστη κατάσταση μέχρι σήμερα.


Αγιογραφία: Η Τεχνική της Τοιχογραφίας,Το φρέσκο (νωπογραφία), σε στεγνό σοβά.

alt

Η Τεχνική της Τοιχογραφίας

Το φρέσκο (νωπογραφία):

Το φρέσκο είναι η ζωγραφική επάνω σε νωπό σοβά, γι' αυτό ονομάζεται και νωπογραφία.

Είναι η τεχνική που χρησιμοποιούσαν οι παλαιοί βυζαντινοί αγιογράφοι, ενώ στα χρόνια μας

έχει σχεδόν εκλείψει. Εκ του αποτελέσματος  διαπιστώνουμε ότι το φρέσκο είναι η πιο

ανθεκτική ζωγραφική, γιατί  οι περισσότερες τοιχογραφίες που σώζονται μέχρι σήμερα

διατηρούνται σε άριστη κατάσταση. Οι παλαιοί τεχνίτες σοβάτιζαν μόνο ένα μικρό

τμήμα του τοίχου, τόσο όσο προλάβαιναν να ζωγραφίσουν πριν στεγνώσει ο σοβάς.

Το σοβάτισμα γινόταν με χαρμάνι από ασβέστη, άμμο ποταμίσια και άχυρο. Η  όλη

εργασία απαιτούσε μεγάλη δεξιοτεχνία και ταχύτητα, γιατί το έργο έπρεπε να τελειώσει

πριν στεγνώσει ο σοβάς. Το φρέσκο δεν επιδέχεται λάθη, γιατί το χρώμα διεισδύει

στον υγρό σοβά και ότι ζωγραφίζουμε δεν μπορεί να σβηστεί.

Ζωγραφική σε στεγνό σοβά: 

Στην εποχή μας οι αγιογράφοι έχουν στη διάθεσή τους νέα υλικά τα οποία τους

επιτρέπουν να ζωγραφίζουν επάνω σε στεγνό σοβά. Τα ιδανικότερα χρώματα για την

ζωγραφική στο τοίχο είναι τα φυσικά ορυκτά χρώματα σε μορφή σκόνης τα οποία

αναμειγνύονται με κόλλα. Τα πλαστικά χρώματα, τα οποία κακώς  χρησιμοποιούνται

από μερικούς αγιογράφους, είναι υποδεέστερα και ακατάλληλα για την αγιογράφηση

εικόνωναλλά και τοιχογραφιών. Τα χρώματα που πωλούνται στα καταστήματα, δεν

είναι όλα κατάλληλα για την αγιογραφία και ο αγιογράφος πρέπει να τα επιλέγει με

πολύ προσοχή, έτσι ώστε να διασφαλίζεται η ποιότητα του έργου και η αντοχή του

στο χρόνο. Πριν αρχίσει η αγιογράφηση ο αγιογράφοςπρέπει να τρίψει τον τοίχο με

χοντρό γυαλόχαρτο. Κατόπιν ο τοίχος ασταρώνεται με αραιωμένη κόλα Vinilit ή 

Vinavil. Αν η επιφάνεια του τοίχου είναι πολύ άγρια, πρέπει να στοκαριστεί με ακρυλικό

στόκο. Αφού τελειώσει η προετοιμασία του τοίχου, μπορούμε να μεταφέρουμε τα

σχέδια στην επιφάνειά του και να αρχίσουμε την αγιογράφηση. Τα τελευταία χρόνια

έχει επικρατήσει, οι τοιχογραφίες να ζωγραφίζονται σε καμβά στο εργαστήριο και κατόπιν

να επικολλούνται στο τοίχο. Αυτή η τεχνική εφαρμόζεται σήμερα από την πλειοψηφία

των ελλήνων αγιογράφων, γιατί ο καμβάς προστατεύει την εικόνα από πιθανές μελλοντικές

φθορές του τοίχου, όπως ρωγμές, αποκόλληση του σοβά, υγρασία, κ.τ.λ.          

Πηγή: http://www.theodoreicons.com/


H Ιστορία της Βυζαντινής Αγιογραφίας


alt

Η γέννησή της

Η αγιογραφία ως τέχνη εμφανίζεται με την ίδρυση του Βυζαντινού κράτους το 330 μ.Χ. Πολλοί θεωρούν ότι τα πρώτα έργα αυτής της τέχνης τα συναντούμε στις τοιχογραφίες των κατακομβών της Ρώμης. Όμως τα κύρια χαρακτηριστικά της βυζαντινής τέχνης, αρχίζουν να διαμορφώνονται κατά την μέση βυζαντινή περίοδο (867- 1204). Η Κωνσταντινούπολη, εκτός από πρωτεύουσα του νέου κράτους, θα γίνει για τους επόμενους αιώνες και η πρωτεύουσα της τέχνης, όχι μόνο για το Βυζάντιο αλλά και για όλη την Ευρώπη. Μετά την πρώτη άλωση της πόλης από τους Φράγκους το 1204 η Θεσσαλονίκη θα διαδεχθεί την Κωνσταντινούπολη ως καλλιτεχνικό κέντρο. Η αγιογραφία καθώς και όλες οι βυζαντινές τέχνες θα φθάσουν στο απόγειό τους κατά την περίοδο των Παλαιολόγων. Εύχρηστη, λιγότερο δαπανηρή από τα ψηφιδωτά - προσιτά μόνο σε υψηλούς κύκλους - γρήγορη σε εκτέλεση, απευθυνόμενη ως μέσο κατήχησης σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, θα διαδοθεί σε όλο το γεωγραφικό εύρος της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, αλλά και σε όλες τις χώρες θρησκευτικής και πολιτισμικής επιρροής.

Η πτώση και η αναγέννηση

Κατά την διάρκεια της τουρκοκρατίας η τέχνη της αγιογραφίας αρχίζει σιγά σιγά να σβήνει. Τον δέκατο έβδομο αιώνα και για τους επόμενους τέσσερις σχεδόν αιώνες θα χάσει το παγιωμένο, διαχρονικό και αναλλοίωτο βυζαντινό ύφος της. Οι βυζαντινές εικόνες θα αντικατασταθούν από θρησκευτικές ζωγραφιές με ανάμεικτα βυζαντινά και αναγεννησιακά στοιχεία. Στις αρχές του 20ού αιώνα,ο Φώτης Κόντογλου θα επιχειρήσει να ανασύρει από το σκοτεινό βάραθρο της λήθης την ιερή τέχνη της ορθόδοξης εικονογραφίας. Το εγχείρημά του θα πετύχει και χάρη σ' αυτόν η αγιογραφία θα αναγεννηθεί. Σήμερα η άγια αυτή τέχνη, παρουσιάζει τεράστια άνθηση και η Ελλάδα μπορούμε να πούμε ανεπιφύλακτα ότι είναι η μητρόπολη της ορθόδοξης εικονογραφίας. Οι έλληνες αγιογράφοι, κληρονόμοι μιας τεράστιας πολιτιστικής κληρονομιάς, μένοντας πιστοί στο πνεύμα της εκκλησιαστικής μας παράδοσης, οδηγούν την αγιογραφία στην νέα χιλιετία, συνεχίζοντας το μακραίωνο ταξίδι της στο χρόνο.

Ο χαρακτήρας της

Η αγιογραφία είναι μια τέχνη με την δική της εικαστική φιλοσοφία και τις δικές της εικαστικές αξίες που μένουν σταθερές και αναλλοίωτες μέσα στον χρόνο. Η τέχνη υπακούει σε ένα εικαστικό σύστημα με συγκεκριμένους νόμους και αρχές που την διέπουν σε όλες τις περιόδους της μακραίωνης πορείας της. Για την Ορθόδοξη Εκκλησία η εικόνα είναι η εικαστική γλώσσα που εκφράζει τα δόγματά της, τόσο καλά όσο και ο λόγος. Στην ορθόδοξη εικονογραφία δεν υπάρχει χώρος για προσωπικές εμπνεύσεις ή αυτοσχεδιασμούς. Ο αγιογράφος όταν αγιογραφεί παραμερίζει τελείως τα συναισθήματά του και τις ιδέες του. Ο άγιος Φώτιος μας λέει ότι η τέχνη της εικονογραφίας είναι θεόπνευστη, ότι το χέρι του αγιογράφου κινείτε άνωθεν κι ότι τα θαυμαστά που πέτυχαν οι αγιογράφοι όλων των εποχών είναι καρπός του αγίου πνεύματος. Η αγιογραφία αντλεί τα θέματά της από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, τους βίους των αγίων και ονομάζεται έτσι γιατί παριστά άγια πρόσωπα και άγιες υποθέσεις. Η βυζαντινή εικονογραφία είναι κυρίως προσωπογραφική, με κυρίαρχη τη μορφή του Χριστού, ο οποίος είναι και η κεφαλή της Εκκλησίας. Η αγιογράφηση των ναών δεν έχει χαρακτήρα διακοσμητικό. Οι φορητές εικόνες, τα ψηφιδωτά, οι τοιχογραφίες, αποτελούν για τους πιστούς ένα ευανάγνωστο βιβλίο, μέσω του οποίου ο πιστός αγιάζεται και αποκτά άμεση σχέση με την χάρη και την υπόσταση των εικονιζόμενων αγίων. Ο σκοπός της ιερής αυτής τέχνης δεν είναι η αναπαράσταση, ούτε η εξιστόρηση γεγονότων, έτσι ώστε αυτά να έρθουν στην μνήμη των πιστών. Η εικόνα είναι άφωνη, αλλά μιλά. Ο πιστός έρχεται σε άμεση επαφή με τον εικονιζόμενο, τον βλέπει, τον ασπάζεται με τα χείλη, με τα μάτια, με τη ψυχή. Η εικονογραφία λοιπόν δεν είναι απλά ένα είδος ζωγραφικής. Είναι μια τέχνη ιερή και λειτουργική. Μέσω των αγίων εικόνων γίνονται ορατά στα μάτια των πιστών τα γεγονότα της θείας οικονομίας, τα οποία συνέβαλαν στην σωτηρία του ανθρώπου. Η έκθεση αυτών των εικονογραφικών θεμάτων γίνεται στο εσωτερικό των ορθόδοξων ναών.

Ο Ορθόδοξος ναός

Για να κατανοήσουμε καλύτερα τον ρόλο και την λειτουργία της βυζαντινής σύνθεσης και εικόνας, πρέπει να αναφερθούμε στην αρχιτεκτονική του ορθόδοξου ναού και τον συμβολικό χαρακτήρα της. Το σύμβολο της ορθόδοξης πίστης είναι ο σταυρός και για ευνόητους λόγους ο ρυθμός που καθιερώθηκε μετά τον έβδομο αιώνα είναι ο εγγεγραμμένος σταυροειδής με τρούλλο. Το κτίσμα αυτού του ρυθμού περιέχει δυο σχήματα. Ένα ημισφαίριο, τον τρούλλο και ένα τετράγωνο, τον ναό.

Ο τρούλλος συμβολίζει τον άκτιστο, τον ουράνιο κόσμο και το τετράγωνο συμβολίζει τον γήινο κόσμο. Στον τρούλλο, επάνω από το γήινο εκκλησίασμα, δεσπόζει η εικόνα του Χριστού Παντοκράτορα, περιστοιχισμένο από αγγελικές δυνάμεις και προφήτες οι οποίοι προφήτεψαν την ενανθρώπησή Του. Στο κτίσμα που ακολουθεί κάτω από τον τρούλλο ιστορούνται με ιεραρχημένη διάταξη οι άγιοι και τα σημαντικότερα γεγονότα της θείας οικονομίας.

Η διαφορά από τις άλλες μορφές τέχνης

Συγκρίνοντας την βυζαντινή αγιογραφία με την αντίστοιχη αναγεννησιακή θρησκευτική ζωγραφική, θα διαπιστώσουμε ότι υπάρχουν πολλές και ουσιαστικές διαφορές, οι οποίες καθιστούν τη αγιογραφία μια μοναδική τέχνη. Στα θρησκευτικά θέματα της Δύσης κυριαρχεί ο ρεαλισμός και ο ανθρωπομορφισμός. Όλα ζωγραφίζονται όπως ακριβώς φαίνονται. Τα πρόσωπα των αγίων είναι αμετουσίωτα και κοσμικά, πιστά αντίγραφα των μοντέλων που χρησιμοποίησε ο ζωγράφος. Στην βυζαντινή εικόνα όλα πρέπει να μετουσιωθούν σε πνεύμα. Όλα πρέπει να αγιασθούν, ακόμη και τα άψυχα, τα βουνά τα δένδρα τα κτίρια. Τίποτε δεν πρέπει να μείνει όπως φαίνεται. Το ύφος της βυζαντινής εικονογραφίας είναι ποιητικό και λιγότερο κοσμικό. Οι εικόνες δεν μοιάζουν με φωτογραφίες. Οι φωτογραφίες είναι ρεαλιστικές, άψογα αντίγραφα των προσώπων που παριστούν, άλλα εικονίζουν μόνο το επιφανειακό και όχι το εσώτερο. Ο αγιογράφος λαμβάνει υπόψη τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά του αγίου, αλλά τα ζωγραφίζει με τέτοιο τρόπο ώστε η εικόνα να προβάλει περισσότερο την αγιοσύνη και λιγότερο την εξωτερική του εμφάνιση. Όλα τα έργα της κοσμικής ζωγραφικής είναι επηρεασμένα από τα συναισθήματα, τις ιδέες και την ψυχική κατάσταση του καλλιτέχνη. Μια τέτοια εικόνα, στην οποία κυριαρχεί το προσωπικό και το υποκειμενικό, δεν μπορεί να έχει καμιά λειτουργική αξία. Η ορθόδοξη αγιογραφία βαδίζει στο μονοπάτι της αυταπάρνησης, της υποταγής του «εγώ», το οποίο συνθλίβεται μπροστά στην αποκαλυφθείσα αλήθεια. Η αγιογραφία είναι εκκλησιαστικό διακόνημα και το έργο του αγιογράφου μοιάζει με το έργο του ιερέως. Ο άγιος Θεοδόσιος ο ερημίτης μας λέει: « ο ένας συνθέτει το Σώμα και το αίμα του Κυρίου και ο άλλος το παριστά».

Πηγή: http://www.theodoreicons.com/


Καλωσήρθατε στο Pathfinder Blogs!

Μόλις δημιουργήσατε ένα προσωπικό blog στην υπηρεσία Pathfinder Blogs.

Αυτή είναι μια δοκιμαστική εγγραφή. Μπορείτε να τη διαγράψετε μέσω του περιβάλλοντος διαχείρισης για να αναρτήσετε τις δικές σας εγγραφές.

Happy blogging!